Yönetmelik Karşılaştırması: Hafif Çelik Esasları ve Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği

Yapı mühendisliği ve tasarımı süreçlerinde, özellikle çelik yapı sistemleri için iki temel doküman öne çıkmaktadır: "Hafif Çelik Binaların Tasarımı İçin Esaslar" ve "Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY - 2018)". Bu iki yönetmelik, birbirini tamamlayıcı nitelikte olmakla birlikte, odaklandıkları temel problemler ve kapsamları açısından belirgin farklılıklar gösterirler. Aşağıda bu iki dokümanın detaylı bir karşılaştırması yapılmıştır.

1. Kapsam ve Amaç

Hafif Çelik Binaların Tasarımı İçin Esaslar:

•  

  Odak Noktası: Bu esaslar, soğukta şekillendirilmiş (hafif) çelik elemanların ve bu elemanlardan oluşan yapı sistemlerinin genel tasarım kurallarını belirler.

   

   

• Kapsam: Ön üretimli (prefabrik), modüler, hibrit ve yerinde profille inşa edilen hafif çelik binaları kapsar. Sadece deprem yüklerini değil, yapının maruz kalacağı rüzgar, kar, hareketli yükler gibi tüm yükler altındaki davranışını ve boyutlandırma kurallarını içerir.

   

   

• Amaç: Hafif çelik elemanların güvenli bir şekilde tasarlanması için gerekli olan kesit koşulları, burkulma limit durumları (yerel, distorsiyonel, genel), birleşim detayları ve malzeme özelliklerini standartlaştırmaktır.

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY - 2018):

•  

  Odak Noktası: Binaların deprem etkisi altındaki davranışını, performans hedeflerini ve depreme dayanıklı tasarım kurallarını belirler.

   

   

•  

  Kapsam: Sadece hafif çelik değil; betonarme, yapısal çelik (sıcak haddelenmiş), yığma, ahşap ve yüksek binalar gibi tüm yapı türlerini kapsar.

   

   

• Amaç: Binaların deprem yer hareketleri karşısında can güvenliğini sağlamasını, hasarın sınırlandırılmasını veya kontrollü olmasını garanti altına almaktır. Deprem tehlike haritaları, zemin sınıfları ve bina performans düzeyleri bu yönetmeliğin temelini oluşturur.

2. Tasarım Metodolojisi ve Yaklaşım

Hafif Çelik Esasları:

•  

  Tasarım Yöntemleri: Hafif çelik elemanların ince cidarlı yapısı nedeniyle "Etkin Genişlik Metodu (EGM)" ve "Doğrudan Dayanım Metodu (DDM)" gibi özel yöntemleri kullanır. Bu yöntemler, kesitlerin burkulma davranışlarını (yerel, distorsiyonel vb.) hassas bir şekilde hesaplamayı hedefler.

   

   

•  

  Yükleme Durumları: Sadece deprem değil, tüm yük kombinasyonları (ölü yük, rüzgar, kar vb.) için "Yük ve Dayanım Katsayıları ile Tasarım (YDKT)" prensiplerini esas alır.

   

   

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği:

•  

  Tasarım Yöntemleri: "Dayanıma Göre Tasarım (DGT)" ve "Şekildeğiştirmeye Göre Değerlendirme ve Tasarım (ŞGDT)" olmak üzere iki ana yaklaşım sunar. Taşıyıcı sistem davranış katsayısı (R) ve dayanım fazlalığı katsayısı (D) gibi kavramlarla deprem yüklerini belirler.

   

   

• Süneklik: Yapının enerjiyi yutma kapasitesine (süneklik) odaklanır. Süneklik düzeyi yüksek, sınırlı veya karma sistemler için özel detaylandırma kuralları getirir.

   

   

3. Birbiriyle İlişkisi ve Etkileşim

Bu iki doküman birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır.

• Hiyerarşi: "Hafif Çelik Binaların Tasarımı İçin Esaslar", deprem hesabı söz konusu olduğunda doğrudan TBDY'ye atıf yapar. Dokümanda, "Deprem etkisi altında inşa edilecek hafif çelik... binaların tasarımında, 'Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği' kurallarına ek olarak, bu esaslarda belirtilen kural ve koşullara uyulmalıdır" ifadesi yer alır.

   

   

•  

  TBDY Bölüm 10: Deprem Yönetmeliği'nin 10. Bölümü özel olarak "Hafif Çelik Bina Taşıyıcı Sistemlerinin Tasarımı İçin Özel Kurallar" başlığını taşır ve bu tür binaların sismik tasarım parametrelerini (R katsayıları, bina yükseklik sınırları vb.) tanımlar.

   

   

4. Malzeme ve Kesit Özellikleri

• Hafif Çelik Esasları: Malzeme standartlarını (örneğin S250GD, S350GD çelik sınıfları) ve galvaniz kaplama kalınlığı gibi korozyon önlemlerini detaylandırır. Vida ve bulonların minimum tork dayanımları gibi imalat detaylarına iner.

   

• TBDY: Malzeme dayanımlarından ziyade, malzemelerin deprem altındaki çevrimsel davranışlarına ve enerji yutma kapasitelerine odaklanır. Örneğin, panellerin ve birleşimlerin süneklik düzeylerine göre sınıflandırılmasını ister.